ایرانیان و آیین چهارشنبه سوری
ایرانیان و آیین چهارشنبه سوری
برگزاری مراسمی به نام ”چهارشنبه سوری” یا ”چارشنبه سوری” نزد ایرانیان از دیر باز مورد توجه بوده و پس از ورود اسلام به ایران نه تنها سابقه خودرا از دست نداد بلکه برخی از آیین و مراسم آن نیز به نوعی با فرهنگ اسلامی
درآمیخت .
ریشه اصلی این مراسم را نمیتوان به صراحت به دوران خاصی از تاریخ ایران باستان اطلاق کرد اما به نظر میرسد که مراسم آتش بازی و برخی سنت های چهارشنبه سوری در دوران کهن و به خصوص در زمان ادیان مختلف به نوعی با آرا و عقاید آن ادیان درآمیخت .
آریاییان تمایل داشتند در طول سال شبی را با آتش بازی و شادمانی سپری کنند به همین دلیل به شیوه های مختلف میکوشیدند تااز ادیان و باورهای رایج زمان خود نیز ”حکم تاییدی” برای بقای این مراسم اخذ کنند.
در دورانیاین مراسم با باورهای میترایی و اعتقاد عمومی به آتش به عنوان رکنی از اساس خلقت جهان در آمیخت و در دورانی دیگرنیز اعتقادات دین زرتشت در احترام به آتش را دستمایه بقای خود کرد.
با ورود اسلام به ایران سنت دیرین چهارشنبه سوری و بخصوص آیین آتش بازی در این شب، هر چند به صراحت مورد مخالفت علما و فقها قرار نگرفت اما تایید نیز نشد.
اسلام با ورود خود به ایران در مقابل آداب، سنن و فرهنگ رایج ایرانیان سه شیوه را در پیش گرفت .
دین اسلام با برخی از آیین ها که توام با شرک و خرافه بود مبارزه و برخی دیگر از مراسم و سنت های ایرانیان را با اندکی تغییر قبول و بسیاری از آیین ها را نیز بدون دخل و تصرف امضا کرد.
مرحوم ”علی اکبر دهخدا” در لغت نامه جامع خود درباره این روز این گونه آورده است : ”آخرین چهارشنبه اسفند ماه هر سال شمسی است که ایرانیان در شب آن چهارشنبه جشن ”چارشنبه سوری ” میگیرند و آداب و رسوم خاصی را در آن شببرگزار میکنند.”
”جشن چارشنبه سوری که از جشن های ملی و باستانی ایرانیان است و هنوز در بسیاری ازشهرها و روستاهای ایران شب این روز را به طرزی خاص جشن میگیرند.”دهخدا افزوده است : ”اشتقاق ترکیب چهارشنبه سوری یعنی چهارشنبه عیش ونوش که میرساند این شب برای جشن و سرور بنیاد گذاشته شده است .
یک بخش آن عمومی و مشترک میان تمام مردم ایران ; آیین این شب دو قسم است است که حتی بعضی از آن ها را در ملل دیگر نژاد آریا میتوان یافت (مانند مردم مناطق قفقاز که هم اکنون نیز به این مراسم میپردازند) و بخش دیگر آن نیز مخصوص مناطق عمده ایران از جمله تهران است .
آتش افروزی و افروختن آتش هر چند قدیمیترین بخش آیین چارشنبه سوری بوده اما تنها یکی از مراسم این شب در نزد ایرانیان بوده است . مراسم دیگری همچون نشستن بالای توپ مروارید (توپی قدیمی در میدان ارگ تهران ) برای برآورده شدن آرزو، کوزه شکستن ، فالگوش ، گره گشایی، دفع چشم زخم و بخت گشایی، کندر و خوشبو، قلیاسودن ، آش بیمار، فال گرفتن با بولوئی(کوزه دهان گشاد کوچکی که در قدیم برای نگه داشتن ادویه جات به کار میرفت )و تیراندازی و آتش بازی از جمله مراسم ایرانیان در قدیم بوده است .
به نظر میرسد مراسم آتش بازی و تیراندازی یک رسم متداول نزد ایرانیان بوده که در جشن ها و شادیها صورت میگرفت .
از میان این مراسم ، سنت ”کندر و خوشبو” به این صورت بود که زنان بر دکان عطاری میرفتند و از او ”کندر وشا برای کارگشا” می خواستند و تا عطار میرفت این رسم ویژگیهایی داشت از جمله !و آن را میآورد آن ها فرار میکردند
اینکه دکان عطاری حتما باید رو به ”قبله ” میبود و درخواست اسفند (اسپند)و کندر به این دلیل بود که در شب چهارشنبه سوری آن را در آتشی که میافروختندبه منظور دفع چشم زخم و حل مشکل خود میریختند.
مرحوم دکتر ”محمد مقدم ” استاد زبان شناسی دانشگاه تهران اعتقاد داشت : خاستگاه چهارشنبه سوری مانند بسیاری از مشکلات تاریخی ایران باستان پوشیده است اما اجمالا میتوان خاستگاه آن را مربوط به ستاره شناسی دانست .”
وی میگوید : ”شب چهارشنبه سوری جشنی است که مانند بیشتر جشن های ایرانی به ستاره شناسی (به این دلیل که ستاره شناسی مبدا همه حسابهای علمی و تقویمی است ) بستگی دارد.
در برخی از منابع تاریخی آمده است : در۱۷۲۵ سال پیش از میلاد، زرتشت بزرگترین حساب ”گاه شماری جهان ” را نموده و ”کبیسه ای” پدید آورده و تاریخ -های کهن را درست و منظم کرده است وبرای همین ایرانیان جشنی را به بزرگداشت آن برگزار میکردند.
جشن چهارشنبه سوری، همانند چندین جشن دیگرازجمله جشن سده ، جشن آذرگان ، جشن شهریوگان ازجمله آئین های بازمانده از آریائیها در ایران بوده که همه آنها منسوخ شده و تنها جشن چهارشنبه سوری به شیوه های مختلف همه ساله درشب آخرین چهارشنبه سال، بگونه ای معنی دار از سوی ایرانیان برپا میگردد. آتش همان طور که ذکر شد نزد ایرانیان باستان ، مقام بسیار والایی داشت .
براساس برخی از باورها، ایرانیان آتش را فرزند ”اورمزد” میدانستند و اعتقاد داشتند که آتش میتواند ناپاکیها و پلیدیها را از میان ببرد.
ایرانیان پیش از فرا رسیدن هر جشن ملی و مذهبی، به آتشکده ها میرفتند و به نیایش میپرداختند.
در برخی منابع واژه ی ”سوری” در زبان پهلوی از کلمه ”سوریک ”(SURIK) مشتق شده و(IK) آخر آن نیز پسوند نسبت است . واژه ”سور” (SUR) به معنی سرخ است و درزبان فارسی ”گل سوری” به معنی گلسرخ ، از همین ریشه است .
چهارشنبه سوری را نیز از آن جهت ”سوری” گفته اند که در آن ،آتش سرخ افروخته میشد و برپا داشتن آتش در این روز به مفهوم گرم کردن جهان و زدودن سرما، پژمردگی، بدی و نحوست از تن و جان بود.
دکتر ”جهانگیر اوشیدری” موبد زرتشتیان میگوید : مراسم چهارشنبه سوری و چیدن ”هفت سین ” کوچکترین ارتباطی با ایرانیان باستان و باورهای دین زرتشت پیامبر نداشته و طی قرون و اعصار به صورت یک سنت درآمده است .
استاد ”بهرام فره وشی” از ادیبان تاریخ نویس معاصر نیز سخنان موبد زرتشتیان را تایید کرده و میگوید : درایران کهن روزهای هفته رایج نبوده از این رو آتش افروزی نیز در روز سه شنبه آخر سال و پیش از نوروز نمیتوانسته معنایی
داشته باشد.
وی میگوید : این آتش افروزی درست پیش از آغاز جشن ”همسپتمدم ” یعنی در سیصد و شصتمین روزسال که آغاز روزهای ”گاسانیک ” یا”پنجه وه ”،انجام میگرفته و علت آن بود که ایرانیان اعتقاد داشتند که روح نیاکان شان درآغاز این روز به زمین میآید و برکت و نیک روزی برای خاندان خود میآورد.
ایرانیان مطابق آیین میترایی اعتقاد داشتند که ارواح نیاکان با دیدن آتش هایی که در این شب افروخته میشود راه خود را یافته و به آن سمت هدایت می شوند.
در برخی نوشته های اسلامی نیز روایتی در خصوص این آیین ذکر شده که به نظرمی رسد بخش هایی از آن با واقعیت منافات داشته باشد.
از جمله اینکه گفته شده که ”مختار بن عبیده ابی ثقفی” پس از آنکه به خونخواهی امام حسین (ع ) قیام کرد مورد احترام ایرانیان قرار گرفت .
ایرانیان با روشن کردن آتش بر روی پشت بام ها،حمایت خود را از مختار اعلام می کردند و در ادامه ( و متاسفانه ) برخی نیز گفته اند که پس از قیام و خونخواهی ، مختار از روی آتش میپرید و صلوات میفرستادشکی نیست که مختار به دلیل قیام علیه دستگاه اموی مورد توجه ایرانیان قرار گرفته بود و بسیاری از سربازان او ایرانی بودند (و شاید به همین
دلیل ایرانیانی که برای او میجنگیدند در اردوگاه خود مراسم آتش بازی انجام می دادند) اما نکته حائزاهمیت در این است که هیچ ارتباط منطقی را نمیتوان بین آتش بازی در شب چهارشنبه سوری و حمایت ایرانیان از مختار ثقفی یافت .
آیت الله دکتر ” سید علی لواسانی” ضمن تایید این مطلب تصریح میکند : این اطلاعات و روایات که منسوب به مختارثقفی است ، درست نیست و هیچ مدرک مستندینیز در این باره وجود ندارد. مدرس و مدیر حوزه علمیه حضرت زینب (س ) در این باره میگوید : نقل این موضوع و اساسا برگزاری آیین چهارشنبه سوری در اسلام فاقد مدرک شرعی است و از نظر شرع مقدس اسلام نیز ذکر آن صحیح نیست .
آیت الله لواسانی که نماینده بیشتر مراجع عظام در تهران است ، اعتقاد دارد : سکوت اسلام درخصوص مراسم آتش بازی در چهارشنبه سوری به دلیل اصرار مردم در برپایی آن است و این سکوت دلیلی بر امضا این مراسم توسط اسلام نیست .
ایشان متذکر میشوند از نظر ”عقل” هم این مراسم مغایر با سلامت جامعه است زیرا آتش همواره خطرآفرین بوده و انسان ها را در معرض آسیب قرار میدهد. آتش همواره از خاک پست تر بوده و هرگز نمیتوانسته خواسته های موجودی
برتر از خود را برآورده کند،پس آتش بازی نمیتواند مورد تایید فقها و علمایاسلام قرار گرفته باشد.
به هر حال موضوع آتش و آتش بازی در چهارشنبه سوری و در شب آخرین سه شنبه سال، برغم آنکه در بسیاری از نقاط ایران و خارج از ایران از جمله فرانسه ،ژاپن ، مصر، ترکیه ، کشورهای آسیای میانه و قفقاز و دیگر نقاط دیگر برگزار
می شود، هیچ گونه مدرک محکم و مستند تاریخی ندارد و به خصوص توسط اسلام وادیانی مانند زرتشت نیز مورد تایید قرار نگرفته است .
بر این اساس سنت دیرینه ”چهارشنبه سوری” را تنها و تنها باید در میان باورهای ملی و باستانی ایرانیان جستجو کرد و مادام که این سنت آسیبی به اعتقادات و شعائر دینی - اجتماعی جامعه کنونی ایران نرساند، میتوان آیین و مراسم آن را با ابزارهای کارآمد و منطقی اداره کرد.
منبع : ایرنا
توسط :
admin1 - سه شنبه 25 اسفند 1388 - 01:24:53
خواندن / ارسال نظرات :0
خرافه چهارشنبه سوری
خرافه چهارشنبه سوری علی مطهری آیین چهارشنبه سوری که یادگار ایران باستان و ایران قبل از اسلام است متأثر از دین زرتشت است که آتش را مقدس می داند. در این آیین با پریدن از روی آتش و گفتن «زردی من از تو، سرخی تو از من» از آتش به عنوان یک امر مقدس مدد خواسته می شود که این امر از نظر اسلام شرک تلقی می شود زیرا یک مسلمان علاوه بر توحید ذاتی، قائل به توحید افعالی نیز هست.
توحید افعالی یعنی اینکه هیچ کاری در عالم صورت نمی گیرد و هیچ حادثه ای رخ نمی دهد مگر آنکه سلسله علل آن به خداوند منتهی می شود. به تعبیر حکما هیچ مؤثری در عالم غیر از خدا نیست و به عبارت دیگر هیچ چیزی غیر از خدا در عالم مؤثر نیست. بنابراین مدد خواستن از آتش برای سلامتی نوعی شرک است.
برخی می گویند این یک سنت ملی است و سنن ملی را باید محترم شمرد. پاسخ این است که آن دسته از سنن ملی را باید محترم شمرد که مبنای عقلی داشته باشند نه همه آنها را. مثلاً آیین نوروز در ایران یک مبنای عقلی دارد و آن این است که نیاکان ما بهترین روزهای سال را که طبیعت در نقطه تعادل قرار دارد برای سیاحت و تفریح و دید و بازدید و صله رحم انتخاب کرده اند و این نوعی توجه به خالق هستی است و اگر به دور از لهو و لعب برگزار شود مورد تأیید اسلام است.
قرآن کریم یکی از مشکلات همه پیامبران را تقلید امت های آنها از آباء و اجداد خود می داند که وقتی به آنها می گفتند چرا این کار را انجام می دهید می گفتند ما پدران خود را بر این راه یافته ایم و ما راه آنها را ادامه می دهیم. امروز نیز وقتی از عده ای سئوال می شود که چرا مثلاً آیین چهارشنبه سوری را برگزار می کنید، می گویند چون پدران ما این کار انجام می دادند. به قول شهید آیت الله مطهری (نقل به مضمون) «شاید پدران ما شعور نداشتند، آیا ما باید کار آنها را تکرار کنیم؟! این گونه آیین ها سند نادانی یک ملت است و ما باید روی آن را بپوشانیم نه اینکه هر سال تجدید کنیم. وقتی ما این کار را انجام می دهیم زبان حال ما این است که ماییم که چنین پدران نادانی داشته ایم.»
برخی دیگر می گویند این گونه آیین ها بهانه ای است برای شادی مردم خصوصاً جوان ها. جوان ها باید انرژی متراکم خود را به گونه ای تخلیه کنند و این یکی از راه های آن است، خصوصاً که این آیین از حالت شرک آمیز خود تا حد زیادی خارج شده و به صورت ترقه بازی و آتش بازی در آمده است.
پاسخ این است که شادی نیز باید مانند سایر کارهای انسان مبنای عقلی داشته و معقول باشد. این چه شادی ای است که موجب کشته و مجروح شدن عده ای از هموطنان ما می شود؟ وقتی ما می شنویم برخی ملت های دیگر نیز چنین آیین هایی دارند چه نگاهی به آنها داریم؟ مثلاً در اسپانیا مردم در روز خاصی از سال همه با پرتاب گوجه فرنگی به یکدیگر شادی می کنند و ده ها تن گوجه فرنگی را اسراف می نمایند، کاری خلاف عقل و شرع. آیا جایگاه آنها نزد ما ارتقاء پیدا می کند یا تنزل می یابد؟
بهتر است به شادی های واقعی و طبیعی روی آوریم نه مصنوعی. البته قبول دارم که حجم شادی در کشور ما در مقایسه با عزاداری ها کم است، اما راه جبران آن ترویج خرافاتی مانند چهارشنبه سوری نیست.
والسلام
توسط :
admin1 - سه شنبه 25 اسفند 1388 - 01:17:56
خواندن / ارسال نظرات :0