باب هشتادم در جهاد و رياضت نفس

قالَ الصّادِقُ (عَلَيهِ السَّلام)

طُوبي لِعَبدٍ جاهَدَ للّهِ نَفسَهُ وَهَواهُ، وَمَن هَزَمَ جُندَ نَفسِهِ وَهَواهُ ظَفِرَ بِرِضا اللّهِ، وَمَن جاوَزَ عَقلُهُ نَفسَهُ الاَمّارَةَ بِالسّوءِ بِالجُهدِ وَالاِستِکانَةِ، وَالخُضوعِ عَلَي بِساطِ خِدمَةِ اللّهِ تَعالي فَقَد فازَ فَوزاً عَظيماً.
- حضرت امام صادق (عَلَيهِ السَّلام)مي فرمايد که: خوشا حال بنده اي که از براي خدا و تقرّب به جناب او، هميشه در مقام جهاد نفس باشد و هرگز از او غافل نشود و عنان اختيار از دست ندهند و نگذارد که نفس و خواهشهاي نفس بر او غالب شوند. بلکه همه مغلوب و مقهور او باشند، و هر که توفيق جهاد نفس يافت و جنود نفس امّاره را مغلوب خود کرد، پس به تحقيق که بدست آورده است رضاي الهي را، و هر که فريب نفس امّاره نخورد و به مقتضاي حکم عقل عمل کرد و ملازم عبادت و آه و ناله شد و از عظمت و بزرگواري حضرت خداوندي عزّ اسمه، غافل نشد و قرب بساط جناب او را نصب العين خود نمود، پس به يقين و تحقيق که رسيده است به در جات عاليه، و گرديده است منسلک در سلک مقرّبين و رستگاران.
وَلا حِجابَ اَظلَم وَاَوحَشَ بَينَ العَبدِ وَبَينَ اللّهِ مِنَ النَّفسِ وَالهَوي، وَلَيسَ لِقَتلِهِما وَقَطعِهِما سِلاحٌ وَالَةٌ مِثلُ الافتِقارِ اِلَي اللّهِ، وَالخُشوعِ وَالخُضوعِ وَالجوعِ وَالظَّلمَا بِالنَّهارِ وَالسَّهَرَ بِالَّيلِ؛ فَاِن ماتَ صاحِبُهُ ماتَ شَهيداً، وَاِن عاشَ وَاستَقامَ اَدّي عاقِبَتُهُ اِلَي الرِّضوانِ الاَکبَرِ.
- مي فرمايد که: نيست هيچ حجابي موحش تر و هيچ مقامي مظلم تر و تيره تر، ميان بنده و پروردگار، از نفس امّاره و خواهشهاي او. يعني: اين دو چيز بيشتر از همه، بنده را از خدا دور مي کنند و قلع و قمح اين دو موحش مظلم، ميّسر نيست مگر به التجا بردن به جناب پروردگار و عجز و استغاثه به او نمودن، و گرسنگي و تشنگي را ملازم شدن، و سحر خيزي را مواظبت نمودن. پس اگر د راثناي اين نبرد و جهاد با نفس، موت به او رسيد و دعوت حق را اجابت نمود، مثاب و مأجور است و ثوابش برابر ثواب شهيد است، و در قيامت با شهدا محشور مي شود و اگر زيست به همين حال ماند و انحرافي در او راه نيافت، عاقبت او رضوان اکبر است که رضاي الهي باشد، يا اعلاي مراتب بهشت، که نامش رضوان است، جاي او خواهد بود. ( رضوان اکبر ) به هر دو معني تفسير شده است.
قالَ اللّهُ تَعالي: وَالَّذينَ جاهُدُوا فينا لَنَهدِيَنَهُم سُبُلَنا وَاِنَّ اللّهَ لَمَعَ المُحسِنينَ.
- چنانکه خداوند عالم در قرآن مجيد فرموده است که: هر که در راه ما جهاد کرد و از براي تحصيل رضاي ما، زحمت به نفس خود داد، ما مي نمائيم به او راه حق را و ضايع نمي گذاريم ما، مزد نيکوکاران را.
وَاِذا رَاَيتَ مُجتَهِداً اَبلَغَ منکَ في الاِجتِهادِ، فَوَبِّخ نَفسَکَ وَلُمها وَعَيِّرها تَحثيثاً عَلَي الازديادِ عَلَيهِ، وَاجعَل لَها زِماماً مِنَ الاَمرِ، وَعِناناً مِنَ النَّهيِ، وَسُقها کَالرّآئِضِ لِلفارِهِ الَّذي لا يَذهَب عَلَيهِ خُطوَةٌ مِن خُطُواتِها، اِلاّ وَقَد صَحَحَّ اَوَّلَها وَاخِرَها.
- يعني: هر گاه مي بيني کسي را که جدّ و جهد او د رعبادت و جهاد نفس، بيشتر از تو باشد؛ پس توبيخ و سرزنش نفس خود کن و ملامت نفس خود کن، که چرا تو در اين مرتبه پست باشي و با وجود امکان رسيدن به مراتب عاليه، به اين مرتبه پست مانده باشي. آخر مهار امر و عنان نفس را محکم دار و مگذار که قدم از جادّه اطاعت بيرون گذارد، وبرآن نفس را و به راه انداز نفس را، مثل راندن اسب نجيب اصيل که در نهايت همواري راه رود و از غايت همواري و خوش راهي، قدم از راه بيرون نگذارد.
وَکانَ رَسُولُ اللّهِ: يِصَلّي حَتّي يَتَوَرَّمُ قَدَماهُ وَيَقُولُ: اَفَلا اَکُونُ عَبداً شَکُوراً؟ اَرادَ بِهِ اَن تَعتَبِرَ بِها اُمَّتُهُ، وَلا يَغفُلُوا عَنِ الاِجتِهادِ وَالتَّعَبُّدِ وَالرّياضَةِ بِحالٍ.
- مي فرمايد که: حضرت پيغمبر با وجود قرب و منزلت او به جناب احديّت دقيقه اي عبادات از او فوت نمي شد و از کثرت نماز، پاهاي مبارک او ورم مي کرد و به اين حال مي فرمود که: آيا نبوده باشم من نزد پروردگار، بنده نيک شکر کننده؟ و به حکم ( النّاسُ عَلَي دينِ مُلُوکِهِم )؛ امّت را نيز تأسّي به آن حضرت به قدر مقدور، لازم است و اقتدا به او واجب و احتراز از غفلت و کسالت از جهاد نفس، متحتّم.
اَلا وَاِنَّکَ لَو وَجَدتَ حَلاوَةَ عِبادَةِ اللّهِ، وَرَاَيتَ بَرَکاتِها وَاستَضاتَ بِنُورِها، لَم تَصبِر عَنها ساعَةً واحِدَةً وَلَو قُطِعَت اِرباً اِراباً، فَما اَعرَضَ مَن اَعرَضَ عَنها اِلاّ بِحِرمانِ فَوآئِدِ السَّلَفِ مِنَ العِصمَةِ وَالتّوفيقِ.
- مي فرمايد که: اگر بيابي تو لذّت عبادت پروردگار را و فوايد بندگي پروردگار را ادراک کني و کيفيّت آن را مشاهده نمائي و به نور عبادت، نفس خود را جلا دهي و از کدورتها او را پاک گرداني، لمحه اي از عبادت او فارغ و لحظه اي از بندگي او عاطل نمي تواني بود، هر چند گوشت بدن تو را به مقراض بچينند. پس هر که از عبادت و بندگي خدا اعراض کند و رغبت به عبادت چندان نشان ندهد، پس به تحقيق و يقين که او، لذّت و کيفيّت عبادت نيافته است و به فوايد و عوايد آن راه نبرده است.
قيلَ لِرَبيعِ بنِ خُثَيمٍ: مالَکَ لا تَنامُ بِاللّيلِ؟ قالَ: لاَِنّي اَخافُ البَياتَ.
- از ربيع که يکي از زهّاد است، پرسيدند که: چرا شب خواب نميروي و استراحت نمي کني؟ گفت: مي ترسم از شبيخون مرگ. يعني: مي ترسم که مرگ به من رسد و من د رخواب باشم و توفيق انابه و رجوع نيابم.